
Sáng 3/4/2024, một trận động đất mạnh hơn 7 độ xảy ra gần Hoa Liên, được xem là trận động đất mạnh nhất tại Đài Loan trong 25 năm. Cách tâm chấn hơn 100 km, tòa tháp Taipei 101 cao 508 mét tại Đài Bắc chỉ đung đưa nhẹ rồi trở lại đứng yên, không hư hại kết cấu. Trước đó, tòa tháp này cũng từng vượt qua bão Soudelor năm 2015, một trong những cơn bão mạnh nhất từng đổ bộ Đài Loan. Câu hỏi nhiều người đặt ra là: vì sao một khối nhà khổng lồ như vậy lại gần như không lung lay?
Nói chính xác thì Taipei 101 vẫn chuyển động, như mọi nhà cao tầng khác. Điểm khác biệt là biên độ dao động của nó được ghìm lại ở mức rất nhỏ, đến mức người ở bên trong khó cảm nhận được. Bí mật của Taipei 101 chống động đất không nằm ở một thiết bị duy nhất, mà ở ba lớp bảo vệ hoạt động cùng nhau: một quả cầu thép khổng lồ biết “lắc ngược”, một khung xương lấy cảm hứng từ cây tre và một bộ móng cắm sâu vào đá gốc.

Vì sao xây nhà chọc trời ở Đài Loan là bài toán khó?
Đài Loan nằm trên vành đai núi lửa Thái Bình Dương, gần nhiều đường đứt gãy đang hoạt động, đồng thời hứng bão nhiệt đới gần như mỗi năm. Một tòa tháp đặt tại đây phải cùng lúc chịu được hai kiểu thử thách rất khác nhau: mặt đất rung lắc dữ dội từ bên dưới khi có động đất, và gió bão quật liên tục từ bên ngoài trong nhiều giờ.
Taipei 101 được thiết kế để đáp ứng cả hai. Theo thông số thiết kế được công bố, tòa tháp chịu được gió giật lên tới 60 m/s (khoảng 216 km/h) và trận động đất mạnh nhất dự kiến trong chu kỳ 2.500 năm. Tòa tháp hoàn thành cuối năm 2004, cao 508 mét với 101 tầng nổi và 5 tầng hầm, từng giữ danh hiệu tòa nhà cao nhất thế giới cho đến năm 2010, khi Burj Khalifa tại Dubai vượt qua.
Quả cầu thép 660 tấn: bí mật lớn nhất của Taipei 101 chống động đất
Nằm giữa tầng 87 và tầng 92 của tòa tháp là một quả cầu thép màu vàng khổng lồ, nặng 660 tấn, đường kính 5,5 mét. Quả cầu được ghép từ 41 tấm thép, mỗi tấm dày 12,5 cm, và là bộ giảm chấn điều hưởng khối lượng (tuned mass damper – TMD) lớn nhất thế giới được mở cho công chúng tham quan, theo ghi nhận của Guinness World Records.

Quả cầu không đặt cố định mà được treo bằng 8 sợi cáp thép từ tầng 92, hoạt động như một con lắc khổng lồ. Ngay bên dưới nó là 8 bộ giảm chấn thủy lực, và một vòng đệm giới hạn để quả cầu không bao giờ đung đưa quá 1,5 mét.
Nguyên lý hoạt động của nó dựa trên quán tính, nghe qua tưởng đơn giản nhưng rất hiệu quả. Khi gió hoặc động đất đẩy phần đỉnh tháp nghiêng sang một bên, quả cầu vì quá nặng nên “trễ nhịp”: nó ở lại phía sau, rồi đung đưa lệch pha, ngược chiều với chuyển động của tòa tháp. Lực kéo ngược đó ghìm biên độ lắc của tháp xuống, còn các bộ giảm chấn thủy lực biến năng lượng chuyển động thành nhiệt để dao động tắt dần nhanh hơn. Theo công bố của đơn vị vận hành Taipei 101, hệ thống này giúp giảm biên độ dao động của tòa tháp tới khoảng 40%.
Điểm đặc biệt là du khách có thể tận mắt nhìn quả cầu này từ khu vực đài quan sát, điều gần như không có ở các tòa nhà chọc trời khác, nơi bộ giảm chấn thường bị giấu kín sau tường. Ngoài quả cầu chính, trong phần chóp tháp còn có thêm hai bộ giảm chấn phụ nhỏ hơn nhiều để xử lý những rung động riêng của phần chóp.
Khung xương “cây tre”: cứng quá hóa dễ gãy
Quả cầu chỉ là lớp bảo vệ dễ nhìn thấy nhất. Lớp thứ hai, và cũng là lớp chịu lực chính, là hệ khung được thiết kế theo triết lý của cây tre: thân tre uốn cong theo gió chứ không chống lại gió, nhờ vậy qua bão lớn vẫn hiếm khi gãy.
Bên ngoài tòa tháp là 8 “siêu cột” bằng thép, tiết diện khoảng 2,4 × 3 mét, bên trong đổ bê tông cường độ cao. Ở giữa là lõi thép – bê tông cứng vững. Cứ mỗi 8 tầng, các giằng chìa (outrigger) lại nối lõi trung tâm với hàng cột bên ngoài, buộc toàn bộ khối nhà chuyển động như một thể thống nhất thay vì từng phần riêng lẻ. Hình khối của tháp cũng gồm 8 đốt, mỗi đốt 8 tầng chồng lên nhau, gợi đúng hình ảnh đốt tre vươn lên.
Triết lý ở đây rất đáng suy ngẫm: kỹ sư không cố làm cho tòa tháp cứng tuyệt đối để “không nhúc nhích”, vì một kết cấu càng cứng càng dễ nứt gãy khi lực vượt quá giới hạn. Thay vào đó, Taipei 101 được phép lắc trong một biên độ an toàn đã tính toán, và mọi thiết bị còn lại có nhiệm vụ giữ cho cái lắc đó luôn nằm trong giới hạn.
Bộ móng cắm sâu 80 mét vào đá gốc
Lớp bảo vệ thứ ba nằm hoàn toàn dưới mặt đất. Khu vực xây tháp thuộc đồng bằng phù sa của Đài Bắc, lớp đất phía trên khá mềm, không đủ sức đỡ một khối nhà nặng như Taipei 101 nếu chỉ làm móng nông thông thường.
Giải pháp là 380 cọc móng, mỗi cọc đường kính 1,5 mét, được đóng sâu khoảng 80 mét xuống lòng đất, xuyên qua lớp đất mềm và cắm tới 30 mét vào tầng đá gốc bên dưới, theo thông số của Taipei 101. Phía trên các cọc là một bè móng bê tông dày khoảng 3 mét, phân bổ tải trọng của cả tòa tháp đều xuống hệ cọc. Nhờ “bám rễ” vào đá cứng, tòa tháp hạn chế được cả lún lệch lẫn rung lắc truyền từ nền đất mềm khi động đất xảy ra.
Những lần “thử lửa” thật của Taipei 101
Hệ thống trên không chỉ nằm trên giấy. Ngay từ khi còn đang xây dựng, ngày 31/3/2002, một trận động đất 6,8 độ đã làm rung chuyển Đài Bắc. Tai nạn cần trục trong trận động đất đó khiến 5 công nhân thiệt mạng, nhưng phần khung kết cấu chính của tòa tháp không hư hại đáng kể, và công trình được tiếp tục sau khi kiểm định. Đó là phép thử khắc nghiệt đầu tiên cho khung xương của Taipei 101.
Ngày 8/8/2015, bão Soudelor quét qua Đài Bắc. Quả cầu giảm chấn đung đưa tới 100 cm, mức lớn nhất từng được ghi nhận theo Guinness và Taipei 101, nhưng vẫn nằm trong giới hạn thiết kế 150 cm, và tòa tháp vượt qua cơn bão an toàn.
Đến trận động đất gần Hoa Liên ngày 3/4/2024, tòa tháp một lần nữa đứng vững, không hư hại kết cấu. Một chi tiết thú vị là trong các trận động đất, quả cầu thường chỉ đung đưa vài chục centimet (mức lớn nhất ghi nhận trong động đất khoảng 20 cm, vào năm 2019, theo Taiwan News), nhỏ hơn nhiều so với khi gặp bão. Lý do là “diễn viên chính” khi chống động đất là khung xương và bộ móng, còn quả cầu phát huy tác dụng rõ nhất trước gió bão và những rung động kéo dài.
Có thể tận mắt xem quả cầu giảm chấn không?
Có. Đài quan sát của Taipei 101 nằm ở tầng 89, ở độ cao khoảng 382 mét, và khu vực ngắm quả cầu giảm chấn ở tầng 88 là một phần của trải nghiệm tham quan. Rất nhiều du khách đến Đài Bắc coi việc đứng cạnh quả cầu 660 tấn là điểm nhấn của chuyến đi, ngang với việc ngắm toàn cảnh thành phố từ trên cao.
Nếu có dịp sang Đài Loan và muốn tận mắt kiểm chứng “trái tim thép” này, bạn nên chuẩn bị giấy tờ từ sớm, bắt đầu từ việc làm hộ chiếu online nếu chưa có. Còn quả cầu, cứ yên tâm, nó vẫn ở đó và đung đưa rất đúng nhiệm vụ của mình.
Hỏi đáp nhanh về Taipei 101 chống động đất
Taipei 101 cao bao nhiêu, có bao nhiêu tầng?
Taipei 101 cao 508 mét, gồm 101 tầng nổi và 5 tầng hầm, hoàn thành cuối năm 2004. Đây từng là tòa nhà cao nhất thế giới từ năm 2004 đến năm 2010.
Quả cầu giảm chấn nặng bao nhiêu và đung đưa tối đa bao nhiêu?
Quả cầu nặng 660 tấn, đường kính 5,5 mét, được treo giữa tầng 87 và 92. Biên độ đung đưa tối đa theo thiết kế là 1,5 mét; mức lớn nhất từng ghi nhận ngoài thực tế là 1 mét trong bão Soudelor năm 2015.
Taipei 101 chịu được động đất mạnh đến mức nào?
Không có tòa nhà nào chống được động đất một cách tuyệt đối. Taipei 101 được thiết kế theo tiêu chuẩn chịu gió giật 60 m/s và trận động đất mạnh nhất dự kiến trong chu kỳ 2.500 năm. Thực tế, tòa tháp đã vượt qua an toàn nhiều trận động đất lớn, gần nhất là trận động đất hơn 7 độ gần Hoa Liên năm 2024.
Nhìn lại cả ba lớp bảo vệ của hệ thống Taipei 101 chống động đất, bài học rút ra khá rõ: sức mạnh bền vững không đến từ việc cứng nhất, mà từ việc biết chuyển động đúng cách, có lớp dự phòng cho nhau và có giới hạn an toàn rõ ràng cho mọi tình huống. Lần tới, khi nhìn thấy một tòa tháp cao đung đưa rất nhẹ trong gió, bạn sẽ hiểu rằng đôi khi chính cái lắc rất nhỏ đó lại là dấu hiệu cho thấy mọi thứ đang hoạt động đúng.
Nguồn tham khảo: thông số kỹ thuật và thông tin đài quan sát của Taipei 101; Guinness World Records (Largest tuned mass damper); Council on Tall Buildings and Urban Habitat (CTBUH); Taiwan News.
